search
top

Οι 7 παράμετροι για καλύτερη ψυχοκινητική ανάπτυξη των παιδιών

Τα ανθρώπινα βρέφη γεννιούνται εξαρτημένα και με αυξημένες ανάγκες, και από αναπτυξιακή άποψη η γέννησή τους είναι πρώιμη κατά 9 με 18 μήνες. Ο όγκος του εγκεφάλου ενός υγιούς τελειόμηνου βρέφους άνω των 40 εβδομάδων κύησης είναι μόλις 25% του τελικού όγκου, ενώ μέσα στα 3 πρώτα χρόνια της ζωής εκτινάσσεται στο 80%. Επιστήμονες έχουν περιγράψει αυτήν την ιδιαιτερότητα του ανθρώπινου είδους ως ανάγκη για «συνεχιζόμενη κύηση εκτός μήτρας» (extragestation).

Κατά την εγκυμοσύνη και μετά τη γέννηση υπάρχει συνεχής, δυναμική αλληλεπίδραση της «φύσης» με την «ανατροφή», των γονιδίων με το περιβάλλον, για την διαμόρφωση του ανθρώπου. Οι επιγενετικές επιδράσεις της πρώιμης εμπειρίας είναι βαθιές και αφορούν όλο το φάσμα της νοητικής και σωματικής λειτουργίας, της ανάπτυξης του συναισθήματος, της κοινωνικότητας, της ικανότητας απόλαυσης και της αίσθησης του εαυτού.

Η εξέλιξη των πρωτευόντων και του ανθρώπινου είδους έχει επιτευχθεί τα τελευταία 40 εκατομμύρια χρόνια μέσα από πρακτικές ανατροφής που περιλαμβάνουν σταθερά τα εξής:
1. ΕΠΑΦΗ ΚΑΙ ΑΓΓΙΓΜΑ: Τα ανθρώπινα βρέφη παίρνονται αγκαλιά, κρατούνται, μεταφέρονται μαζί με τους ενήλικες σχεδόν συνεχώς αρχικά
2. ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ: Οι ενήλικες απαντούν στα ανθρώπινα βρέφη και στις εκάστοτε ανάγκες τους – που το μωρό μπορεί να εκδηλώσει μόνο με την γλώσσα της ανησυχίας και του κλάματος – έγκαιρα, κατάλληλα, ανταποκρινόμενοι
3. ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ: H μητέρα θηλάζει το βρέφος αποκλειστικά στην αρχή, συχνά και όποτε ζητάει το βρέφος, έπειτα συνεχίζει τον θηλασμό μαζί με τροφές για 2 με 5 χρόνια
4. ΑΛΛΟΙ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ: To ανθρώπινο βρέφος και μικρό παιδί μετέχει από την αρχή σε μια ευρύτερη ανθρώπινη κοινωνία και σε ένα υποστηρικτικό περιβάλλον με πολλούς ενήλικες – φροντιστές που το αγαπούν και το μεγαλώνουν παράλληλα με τη μητέρα του (πατέρας, παππούδες, γιαγιάδες, θείοι, θείες, μεγαλύτερα αδέρφια, ξαδέρφια, γείτονες κλπ)
5. ΠΑΙΧΝΙΔΙ: Τα μικρά παιδιά απολαμβάνουν ελεύθερο παιχνίδι, μη τυποποιημένο, μέσα σε ελεύθερους χώρους στη φύση, μαζί με άλλα μικρότερα και μεγαλύτερα παιδιά και ενήλικες
6. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ: Τα ανθρώπινα βρέφη μεγαλώνουν σε ένα πλαίσιο κοινωνικής υποστήριξης, με βοήθειες στη μητέρα και στην οικογένεια από το άμεσο και ευρύτερο περιβάλλον
7. ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΝΗΣΗ (natural childbirth): Στην ανθρώπινη ιστορία τα βρέφη γεννιούνται φυσιολογικά και φυσικά, χωρίς να αποχωρίζονται τη μητέρα τους

H πρώιμη εμπειρία καθορίζει όλη τη γκάμα δομής και λειτουργίας της φυσιολογίας του ανθρώπου: την ικανότητα διαχείρισης του στρες, την ανοσολογική ανάπτυξη και την άμυνα, το ενδοκρινικό σύστημα, του νευροδιαβιβαστές του εγκεφάλου, την ανάπτυξη των συστημάτων συναισθήματος, την αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο ημισφαιρίων του εγκεφάλου και τις συνδέσεις του corpus callosum (δομή στη μέση του εγκεφάλου που περιλαμβάνει συνδέσεις μεταξύ των δύο ημισφαιρίων).

Σύμφωνα με την καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Notre Dame των ΗΠΑ D Narvaez, η σύγχρονη φροντίδα των μικρών παιδιών στις σημερινές βιομηχανικές κοινωνίες είναι ανεπαρκής και έχει παρεκτραπεί από τα επτά παραπάνω χαρακτηριστικά που έχουν καθορίσει την ανατροφή των βρεφών στην ανθρώπινη ιστορία. Η επικρατούσα πρώιμη φροντίδα είναι τοξική για την ψυχοκινητική ανάπτυξη των παιδιών, υποσκάπτει την φυσιολογική και ψυχοκοινωνική λειτουργία τους, δημιουργεί ανεπαρκή ολοκλήρωση των δομών του ανθρώπινου εγκεφάλου, ανεπαρκή ορμονική ρύθμιση και ανεπαρκή ωρίμανση προς κοινωνικότητα.

Οι δυτικές κοινωνίες εμφανίζουν κατά τις τελευταίες δεκαετίες επιδημίες χρόνιων ψυχικών προβλημάτων σε όλες τις ηλικίες, όπως το στρες και η κατάθλιψη, υποδηλώνοντας ευρέως διαδεδομένες ανεπάρκειες. Από στατιστικά δεδομένα του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων στις ΗΠΑ προκύπτει ότι, σε παιδιά ηλικίας 3 έως 17 ετών και μέσα σε διάστημα μόλις μιας δεκαετίας, από το 1997 έως το 2008, έχει παρουσιαστεί αύξηση του συνδρόμου υπερκινητικότητας ελλειμματικής προσοχής κατά 33%, της αυτιστικής διαταραχής κατά 289%, των διαταραχών μάθησης κατά 5.5%, των σπασμών κατά 9%, και των διάχυτων αναπτυξιακών διαταραχών κατά 25%.

Τα πρώτα χρόνια της ανθρώπινης ζωής διαμορφώνουν την ανάπτυξη σταθερής σύνδεσης με τα αγαπημένα πρόσωπα (secure attachment) και καθορίζουν ένα εύρος ικανοτήτων όπως:
• Την ενσυναίσθηση (empathy), δηλαδή την ικανότητα να αισθάνεται κανείς, να νιώθει τον άλλον, τα συναισθήματα και τις ανάγκες του άλλου
• Την ρύθμιση του εαυτού, δηλαδή την ικανότητα να ελέγχει κανείς τον εαυτό του σε ομαλές και αντίξοες καταστάσεις
• Την συνείδηση, την ικανότητα δηλαδή να αναλαμβάνει κανείς ευθύνη και να αναπτύσσει ενοχές για τις συνέπειες πράξεων σε άλλους
• Την κοινωνικότητα, την ικανότητα δηλαδή να συνάπτει κανείς υγιείς και πολλαπλές σχέσεις

Η ερευνητική ομάδα της Narvaez διεξήγαγε τέσσερις προοπτικές έρευνες σε παιδιά από την γέννηση έως 5 ετών στις ΗΠΑ και στην Κίνα. Στις έρευνες αυτές εξετάστηκε αναλυτικά η προσέγγιση των γονιών σχετικά με τα 7 χαρακτηριστικά ανατροφής που αναφέρθηκαν παραπάνω. Έπειτα τα παιδιά εξετάστηκαν με τυποποιημένα τεστ σε διάφορες δεξιότητες σχετικά με την ψυχοκινητική τους ανάπτυξη.

Βρέθηκαν στατιστικά σημαντικές συσχετίσεις. Συγκεκριμένα, ο μητρικός θηλασμός συσχετίστηκε με καλύτερες κοινωνικές συμπεριφορές στην ηλικία των 18 μηνών, λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς και λιγότερη κατάθλιψη στην ηλικία των 2 ετών, και μεγαλύτερη ανάπτυξη συνείδησης στην ηλικία των 3 ετών. Η έγκαιρη έναρξη θηλασμού συνδέθηκε με σημαντικά μειωμένη επιθετικότητα στην ηλικία των 2 ετών, μεγαλύτερη συνεργασία του παιδιού και περισσότερες κοινωνικές δεξιότητες.
Το άγγιγμα και η αγκαλιά συνδέθηκε με λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς στα παιδιά σε ηλικίες 2 και 3 ετών, με καλύτερη νοητική ικανότητα σε ηλικίες 2 και 3 ετών, μεγαλύτερη συμμετοχή σε κοινωνικές δραστηριότητες στην ηλικία των 3 ετών. Το θετικό άγγιγμα σε απόκριση στις ανάγκες του βρέφους μεταφράστηκε σε σημαντικά μεγαλύτερη ικανότητα ενσυναίσθησης, συνείδησης, αυτό-ρύθμισης, αναστολής, και με λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς.
Η έγκαιρη απάντηση σε ανησυχία και κλάμα από τη γέννηση συσχετίστηκε θετικά με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση, αυτό-ρύθμιση, αναστολή, κοινωνικότητα, νοητική ικανότητα, και λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς.

Το ελεύθερο παιχνίδι συνδέθηκε σημαντικά με μεγαλύτερη ικανότητα ενσυναίσθησης, αυτό-ρύθμισης, συνείδησης και αναστολής.
Η παρουσία πολλών φροντιστών και αγαπημένων προσώπων για το παιδί συσχετίστηκε θετικά κοινωνικότητα, συνείδηση, αυτό-ρύθμιση, και λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς.
Η φυσική γέννηση συνδέθηκε με μεγαλύτερη πιθανότητα για καλύτερη ρύθμιση του εαυτού και ενσυναίσθηση.
Η κοινωνική υποστήριξη της μητέρας ευοδώνει περισσότερες κοινωνικές δεξιότητες στην ηλικία των 2 ετών για το παιδί, λιγότερη επιθετικότητα και μεγαλύτερη συνεργασία στην ηλικία των 3 ετών.

Η φύση του ανθρώπου επιβάλλει εγγύτητα κατά τα πρώτα κρίσιμα χρόνια της ζωής για την ομαλή ανάπτυξή του. Η απομάκρυνση από την Εγγύτητα, που επιβάλλει ο σύγχρονος τρόπος ζωής στις οικογένειες και οι επικρατούσες κατά τις τελευταίες δεκαετίες πρακτικές ανατροφής, τείνουν να δημιουργούν έναν άνθρωπο με λιγότερη συναισθηματική και κοινωνική επένδυση, έναν άνθρωπο βασισμένο στα ένστικτα, την αυτό-προστασία και τον εγωκεντρισμό, έναν άνθρωπο με συναισθηματικές, κοινωνικές και ηθικές αναπηρίες, έναν άνθρωπο σε μόνιμη κατάσταση στρες, φόβου και άμυνας, εσωτερικευμένο και χωρίς ικανότητα συναίσθησης του άλλου, με επικρατούσες τις συμπεριφορές της απόσυρσης, της επιθετικότητας, της ενοχής, του θυμού, της μη ικανοποίησης. Όσο μεγαλώνουμε ανθρώπους με αυτόν τον τρόπο οδηγούμε σε κοινωνίες με ανθρώπινες συμπεριφορές των άκρων, όπου τα άτομα παρεκτρέπονται είτε στην υπερβολική παθητικότητα, παράλυση, φόβο, απόσυρση, εσωτερίκευση, είτε στην επιθετικότητα, τον εγωισμό, της κακοποίηση του άλλου. Αν αναρωτιόμαστε για την ηθική αναπηρία των σύγχρονων κοινωνιών πρέπει να κοιτάξουμε πολύ νωρίς, στο αγέννητο παιδί και στα τρία πρώτα χρόνια της ζωής του. Ο Δυτικός εγκέφαλος δεν αντιπροσωπεύει τις πλήρεις ανθρώπινες δυνατότητες, αλλά συνιστά μια φτωχή εκδοχή με επίκτητες λόγω ανεπαρκούς περιβάλλοντος αναπηρίες στους τομείς του συναισθήματος, της κοινωνικότητας και της ηθικής ανάπτυξης του ανθρώπου. Μια άλλη, υγιέστερη και μη παραβιασμένη ανάπτυξη των ανθρώπων και των κοινωνιών είναι εφικτή.

Πηγές: Darcia Narvaez et al. Evolution, Early Experience and Human Development. From Research to Practice and Policy. Oxford publishing, 2012
D Narvaez. Are we violating evolved, expected caregiving and does it matter? 2012 Symposium “Human Evolution and Human Development”, University of Notre Dame, USA

Μετάφραση: Στέλιος Παπαβέντσης MRCPCH DCH IBCLC 2013

Σχετικά Άρθρα

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

top
Όροι Χρήσης | Εμπιστευτικότητα | Πνευματικά Δικαιώματα | Login